De wijde oceaan in

Lieve Mahault

Ik vond het boeiend om te lezen hoe verschillend wij diezelfde digitale ruimte ervaren. In mijn eerste brief schreef ik je hoe ze mij soms overweldigt. Dat gevoel bracht me terug naar mijn eerste zwemlessen als kind en de angst die ik eerst had om kopje onder te gaan en opgeslorpt te worden door het water. Ik kneep mijn ogen dicht en wachtte tot het voorbij was, tot mijn zwemjuf me weer boven water bracht en zachtjes zei dat ik mijn ogen mocht openen. 

Die afwisseling tussen verdrinken en weer ademhalen herkende ik later in mijn omgang met de digitale wereld. Maar jouw brief bracht daar een belangrijke nuance in. Waar ik verstikking voel, ervaar jij soms net rust. 

De smartphone als toevluchtsoord: een moment van ontsnapping na een lange dag, in een – laat ons eerlijk zijn – al veel te prikkelrijke werkelijkheid. Ook ik maak op die manier soms handig gebruik van mijn toestel. Ik zou liegen als ik zei dat dat niet zo was – al blijft dat voor mij een strijd: ik zou graag mijn gebruik minderen en die tijd zinvoller invullen. 

- Voor mij zit het probleem in hoe digitalisering onze werkelijkheid en ons sociale leven vertroebelt. -

Je stelde een vraag die me sindsdien bezighoudt: ligt het probleem wel bij die digitale ruimte zelf, of wijst ze op iets diepers? Misschien moeten we, voor we naar oplossingen zoeken, scherper kijken naar wat er precies wringt?

Voor mij zit het probleem in hoe digitalisering onze werkelijkheid en ons sociale leven vertroebelt. Er sluipt een zekere gejaagdheid in mijn dagen: een voortdurend gevoel van aangesproken worden, van ergens op te moeten reageren. Meldingen, berichten, beelden trekken aan mijn aandacht en laten me zelden volledig met rust. En toch blijf ik ironisch genoeg, wat sociale verbinding betreft, net op mijn honger zitten. 

Tegelijk veranderen ook mijn authentieke contacten. Want zelfs wanneer we met vrienden samen zijn, ligt de digitale wereld op de loer. Eén melding volstaat om ons uit het moment te trekken. Niet onlogisch, want volgehouden sociaal contact is eigenlijk gewoon best vermoeiend: het vraagt onze volledige aanwezigheid. Maar net daarin schuilt ook de waarde ervan.

Wat mij verraste in jouw brief, is dat jij die spanning niet ontkent, maar ze anders kadert. Daarom ben ik verder gaan zoeken naar wat er onder de oppervlakte speelt. 

De Nederlandse techniekfilosoof Marjolein Lanzing beschreef enkele jaren geleden in filosofiemagazine Wijsgerig Perspectief hoe onze digitale omgeving steeds sterker op onze persoonlijke maat wordt gemaakt. Apps en platformen proberen voortdurend te voorspellen wat ons zal aanspreken en waar we gegarandeerd op zouden klikken. 

Op het eerste gezicht klinkt dat als klassieke “nudging”, zegt Lanzing.. Net zoals een aangepaste prijs in de supermarkt ons ethischer moet doen consumeren, of zoals een pijl op de vloer richting de trapgang ons zou moeten doen afzien van het nemen van de lift, wordt ons gedrag op vriendelijke, niet-dwingende wijze gestuurd zonder dat we daarbij echt de controle verliezen over onze keuzes. Op zich kan dat net behulpzaam zijn. En de manier waarop die sturing gebeurt, is bovendien transparant. Maar het probleem bij de technologie en zijn algoritmes vandaag is dat het proces achter de nudging niet meer zichtbaar is. En het in de eerste plaats tot profijt van de bedrijven zelf dient.

Het resultaat is dat we in een comfortabele bubbel belanden zo. De media en technologie zijn zo een toevluchtsoord waar we heen kunnen om te ontsnappen aan de twijfel en de onzekerheid in het zog van een wereld op drift. Maar is die bescherming niet ook afscherming?

- Een apparaat dat net als doel zou hebben om die ontmoeting te faciliteren. -

Ik dacht terug aan het beeld dat ik eerder beschreef: de scene op de tram richting het werk. Het beeld van een volgestouwde wagon vol voorovergebogen mensen, neusdiep in hun smart devices, voelt allang niet meer vreemd aan. De smartphones bieden die mensen op dat moment afleiding en ontsnapping, en geven aan de omgeving aan dat men wenst niet gestoord te worden. Zeer begrijpelijk na een lange dag.

Maar beeld je het omgekeerde eens in. Een apparaat dat net als doel zou hebben om die ontmoeting te faciliteren. Een app die je aanmoedigt mensen aan te spreken over hun dag. Die je een duwtje in de rug geeft om échte interacties aan te gaan.

Misschien geeft ze je elke dag één eenvoudige opdracht: stel een vraag aan iemand die je nog niet kent. Kom meer te weten over die persoon. Ontdek diens grootste droom of angst. Breng ze aan het lachen. Verzamel tien nieuwe voornamen.

Wat als de app je bovendien zou aanmoedigen om echt stil te staan bij de persoon tegenover je, in plaats van naar je scherm te kijken. Hoe langer je interageert zónder dat te doen, hoe hoger je scoort nadien. Zou dat niet geweldig zijn?

Laat ons dat ook eens op grotere schaal inbeelden. Jack Conte, de CEO van Patreon, pleitte in The New York Times onlangs voor een nieuwe invulling van de algoritmes. Het mooie aan het internet is eindeloze rijkdom aan inhoud. Maar, zegt hij, bedrijven sturen onze blik naar wat on het snelst bevredigt en ons het langst doet blijven plakken. 

Wat als de algoritmes nu eens niet langer zomaar om het even wat zouden tonen op onze feeds, vraagt Conte zich af, maar ons zouden aansporen om op de lange termijn een band te creëren met de mensen en de inhoud die we op hun app volgen? Van korte scrollhapjes naar inhoud die ons meevoert en een menselijke verbinding als doel heeft. Wat als het doel is om mensen te zien groeien, met ze in gesprek te gaan?

Wat als de selectie van wat we zien ons bovendien niet enkel bevestigt in onze overtuiging en smaak, maar ook uitdaagt en verrast met nieuwe perspectieven?  En wat als medemensen van bloed en vlees die selectie voor ons mee zouden cureren, zodat je niet alleen te zien krijgt wat je waarschijnlijk wil zien, maar ook wordt aangemoedigd om te zien wat je nooit hebt leren zien, en om buiten kaders te kijken en te denken?

Ik sta te popelen bij het idee alleen al. Veel mensen rond me verlangen op een gelijkaardige manier naar die verbinding en verbreding. En ik ben ervan overtuigd dat zo’n andere verhouding tot technologie, een andere invulling van de digitale ruimte mogelijk zijn. 

Daar stopt het natuurlijk niet. Het blijft nodig om ook in de bredere samenleving te kijken naar wat de reden is voor onze gejaagdheid, overprikkeling, polarisatie en onrust. De digitalisering versterkt die zaken, maar is daar heus niet in zijn eentje verantwoordelijk voor. 

Maar in de tussentijd is dit mijn droom voor onze toekomst. Een droombeeld waarin technologie niet langer zorgt voor vertroebeling, maar ons beter doet zien en meer doet voelen.

Want ik wil niet langer bang zijn om kopje onder te gaan. Ik wil kunnen duiken zonder mijn ogen te sluiten. Ik wil uit de visbokaal. De wijde oceaan op. 

Duik je mee, Mahault?

Liefs,

Kas

Kasper Nollet (°2000) is een onderzoeksjournalist met een bijzondere interesse voor onderwijs en sociale kwesties.

Hij ontdekte zijn passie voor journalistiek tijdens zijn studententijd in Leuven, waar hij naam maakte als redacteur en hoofdredacteur van het onafhankelijke studentenblad Veto. Kasper heeft een master in de geschiedenis en een educatieve master.

Kasper deed al onderzoek voor Apache en MO* Magazine, met een klemtoon op sociale kwesties, artificiële intelligentie, (hoger) onderwijs en internationale politiek.

Hij is de winnaar van de Belgodyssee-wedstrijd 2024 van VRT NWS en Knack. Vanaf september 2025 ging hij aan de slag als trainee-journalist bij VRT NWS.

Omslagbeeld door Nathan Verbelen